Czy ADHD to więcej niż zaburzenia uwagi? Współwystępowanie bólu i ADHD w perspektywie neurorozwojowej

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) jest powszechnie kojarzony z trudnościami w sferze poznawczej i behawioralnej, jednak współczesne badania wskazują na jego głęboki, systemowy wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego, w tym na przetwarzanie bodźców czuciowych. Istnieją dowody na to, że neurobiologiczne podłoże ADHD dzieli wspólne szlaki z mechanizmami odpowiedzialnymi za percepcję bólu. Obserwuje się ścisłą korelację między występowaniem tego zaburzenia neurorozwojowego a zwiększonym ryzykiem rozwoju przewlekłych dolegliwości bólowych. Niniejsze opracowanie analizuje ewolucję tych powiązań od dzieciństwa do wieku dorosłego, wskazując na rolę dysfunkcji dopaminergicznych oraz procesów neurozapalnych w kształtowaniu wrażliwości na ból.

Neurobiologiczne mechanizmy współwystępowania

U podstaw związku między ADHD a zaburzeniami czucia bólu leżą złożone procesy patofizjologiczne. Kluczowym elementem wydaje się być neurozapalenie (stan zapalny układu nerwowego). Aktywacja komórek glejowych prowadzi do uwalniania cytokin prozapalnych, które mogą zaburzać funkcjonowanie obwodów neuronalnych odpowiedzialnych za kontrolę impulsów i przetwarzanie sygnałów bólowych. Sugeruje się, że przewlekły stan zapalny w ośrodkowym układzie nerwowym może prowadzić do zjawiska sensytyzacji centralnej (ośrodkowego uwrażliwienia na ból), charakteryzującej się nadmierną reaktywnością neuronów na bodźce, co skutkuje obniżeniem progu bólu [^1].

Istotną rolę odgrywa również dysfunkcja układu dopaminergicznego. Obejmuje ona nie tylko układ nagrody (jądro półleżące – nucleus accumbens), ale także osłabienie zstępujących szlaków hamowania bólu (descending inhibitory pain pathways). Dopamina jest kluczowym neuroprzekaźnikiem w procesie naturalnego tłumienia sygnałów bólowych na poziomie rdzenia kręgowego; jej niedobór lub nieprawidłowe przekaźnictwo może więc prowadzić do zaburzeń w hamowaniu nocycepcji (odczuwania bólu) [^1]. Dodatkowo, modele poznawczo-afektywne wskazują, że deficyty uwagi mogą utrudniać prawidłową interpretację sygnałów z ciała (interocepcja). Sprawia to, że pacjenci mogą nie dostrzegać wczesnych sygnałów ostrzegawczych lub, przeciwnie, nadmiernie koncentrować się na dyskomforcie, co sprzyja katastrofizacji bólu [^2].

Epidemiologia bólu w populacji pediatrycznej

Związek między ADHD a bólem jest widoczny już na wczesnych etapach rozwoju. W dużych badaniach populacyjnych wykazano, że u dzieci, u których w późniejszym czasie zdiagnozowano ADHD, istotnie częściej rozpoznawano wcześniej różnego rodzaju zespoły bólowe w porównaniu do grupy kontrolnej. Zaobserwowano również, że opiekunowie tych dzieci częściej realizowali recepty na leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol czy ibuprofen, jeszcze przed postawieniem diagnozy ADHD[^3].

Szczegółowe analizy grupy wiekowej 10–11 lat wskazują na wyraźne różnice w częstości zgłaszania dolegliwości. Ból występujący co najmniej raz w tygodniu raportowano u ponad połowy dzieci z objawami ADHD (52,5%), podczas gdy w grupie bez tych objawów odsetek ten wynosił 36,2%. Co istotne, badanie to objęło dzieci wyłonione w ramach screeningu populacyjnego, a nie tylko pacjentów z formalną diagnozą kliniczną, co sugeruje, że już samo występowanie objawów (nawet podprogowe) koreluje z bólem. Silniejszym predyktorem częstego bólu okazały się objawy nadpobudliwości i impulsywności, a nie same deficyty uwagi [^4].

W okresie adolescencji i wczesnej dorosłości profil dolegliwości ulega zmianie, wykazując zróżnicowanie ze względu na płeć. W badaniach podłużnych obejmujących 9-letni okres obserwacji stwierdzono, że u młodych kobiet z ADHD występowanie przewlekłego bólu wielomiejscowego jest znacząco wyższe niż w populacji ogólnej (blisko 76% vs 46%). Sugeruje to, że u kobiet ból może być jedną z głównych klinicznych manifestacji współistniejących z ADHD, co wymaga szczególnej czujności diagnostycznej [^5].

Paradoks percepcji: między fizjologią a uwagą

W literaturze naukowej opisuje się zjawisko, które może wydawać się paradoksalne: pacjenci z ADHD mogą wykazywać zarówno nadwrażliwość, jak i obniżoną wrażliwość na ból. Wyjaśnienie tego dualizmu wymaga rozróżnienia między fizjologicznym progiem bólu a jego subiektywną oceną poznawczą.

Badania wykorzystujące algometrię (obiektywny pomiar wrażliwości na ucisk) wskazują, że dzieci z ADHD mają niższe progi bólowe, co świadczy o fizycznej hiperalgezji (przeczulicy bólowej) [^6]. Jednakże, inne analizy oparte na subiektywnej ocenie bólu sugerują, że deficyty uwagi mogą działać jak mechanizm rozpraszający. Prowadzi to do hipoalgezji (niedoczulicy bólowej) w sytuacjach, gdy pacjent nie koncentruje się na bodźcu. Taka obniżona percepcja bólu może skutkować zwiększoną tolerancją na ryzyko i częstszymi urazami, gdyż sygnały ostrzegawcze organizmu są ignorowane [^7].

Implikacje kliniczne i rola farmakoterapii

Zrozumienie neurobiologicznych powiązań między ADHD a bólem otwiera nowe perspektywy terapeutyczne. Wykazano, że leki psychostymulujące, takie jak metylofenidat, stosowane w leczeniu ADHD, mogą normalizować percepcję bólu, działając dwukierunkowo w zależności od charakteru zaburzenia.

Obserwacje kliniczne i badania eksperymentalne sugerują następujące zależności:

• U pacjentów z obniżonym fizjologicznym progiem bólu (przeczulicą) farmakoterapia może podwyższać ten próg, przywracając go do wartości typowych dla populacji zdrowej, prawdopodobnie poprzez wzmocnienie zstępujących szlaków hamowania bólu [^6].

• W przypadkach niedoczulicy wynikającej z deficytów uwagi, leki te mogą poprawiać ocenę zagrożenia, co potencjalnie zmniejsza ryzyko wypadków i urazów [^7].

• Opisano przypadki kliniczne, w których wdrożenie leczenia metylofenidatem u dorosłych pacjentów z ADHD doprowadziło do całkowitego ustąpienia przewlekłych dolegliwości bólowych opornych na standardowe leczenie [^8].

W kontekście pacjentów w podeszłym wieku interpretacja dolegliwości bólowych wymaga szczególnej ostrożności. Badania nad fizjologicznym starzeniem się populacji ogólnej wskazują na naturalny wzrost progu bólu termicznego oraz spadek zdolności do dyskryminacji (rozróżniania) bodźców [^9]. Choć badanie to nie obejmowało bezpośrednio pacjentów z ADHD, pozwala postawić hipotezę, że u seniorów z tym zaburzeniem ocena dolegliwości bólowych może być szczególnie utrudniona przez nakładające się procesy neurodegeneracyjne oraz pierwotne deficyty sensoryczne.

Podsumowanie

ADHD należy rozpatrywać nie tylko jako zaburzenie koncentracji, lecz jako stan wpływający na systemowe przetwarzanie bodźców, w tym bólu. Wspólne podłoże neurobiologiczne, obejmujące neurozapalenie i dysfunkcję układu dopaminergicznego, sugeruje konieczność holistycznego podejścia do pacjenta. Choć farmakoterapia wydaje się obiecująca w normalizacji odczuwania bólu, mechanizmy te mogą różnić się w zależności od podtypu ADHD (z przewagą zaburzeń uwagi vs nadpobudliwości) [^4]. Wczesna diagnoza i leczenie mogą pełnić funkcję prewencyjną, zapobiegając utrwalaniu się zespołów bólowych oraz zmniejszając ryzyko powikłań zdrowotnych w dorosłości.

Bibliografia

1. Kerekes N, Sanchéz-Pérez AM, Landry M. Neuroinflammation as a possible link between attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and pain. Medical Hypotheses 2021; 157: 110717.

2. Battison EAJ, Brown PCM, Holley AL, Wilson AC. Associations between Chronic Pain and Attention-Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) in Youth: A Scoping Review. Children 2023; 10(1): 142.

3. Merzon E, Magen E, Levy Y, et al. Pain-Associated Diagnoses in Childhood Before the Diagnosis of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A Population-Based Study. Children 2024; 11(11): 1388.

4. Berggren SS, Bergman S, Almquist-Tangen G, et al. Frequent Pain is Common Among 10-11-Year-Old Children with Symptoms of Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Journal of Pain Research 2024; 17: 3867–3879.

5. Mundal I, Schei J, Lydersen S, et al. Prevalence of chronic and multisite pain in adolescents and young adults with ADHD: a comparative study between clinical and general population samples (the HUNT study). European Child & Adolescent Psychiatry 2024; 33(5): 1433–1442.

6. Bozkurt A, Balta S. The effect of methylphenidate on pain perception thresholds in children with attention deficit hyperactivity disorder. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health 2023; 17(1): 118.

7. Wolff N, Rubia K, Knopf H, et al. Reduced pain perception in children and adolescents with ADHD is normalized by methylphenidate. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health 2016; 10(1): 24.

8. Zain E, Sugimoto A, Egawa J, Someya T. Case report: Methylphenidate improved chronic pain in an adult patient with attention deficit hyperactivity disorder. Frontiers in Psychiatry 2023; 14: 1091399.

9. Zhi Y, Zhang Y, Zhang Y, et al. Age-associated changes in multimodal pain perception. Age and Ageing 2024; 53(5): afae107.