Globalne obciążenie bólem dolnego odcinka kręgosłupa

Ból dolnego odcinka kręgosłupa (ang. Low Back Pain, LBP) stanowi wiodącą przyczynę niesprawności na poziomie globalnym, generując istotne wyzwania dla systemów opieki zdrowotnej. Analiza danych z badania Global Burden of Disease (GBD) 2021 wskazuje, że w 2021 roku liczba osób cierpiących na LBP wzrosła do 628,8 miliona (95% UI: 551,8–700,9), co stanowi znaczący wzrost w porównaniu z 386,7 miliona w roku 1990[^1].

Należy podkreślić istotne rozróżnienie w trendach epidemiologicznych:

Wskaźniki standaryzowane: Standaryzowany względem wieku współczynnik chorobowości (ASR) oraz wskaźnik DALYs uległy obniżeniu (odpowiednio o 11,06% i 11,2%).
Wartości bezwzględne: Całkowita liczba przypadków oraz całkowita liczba lat życia skorygowanych niesprawnością (DALYs) wykazują trend rosnący, wynikający głównie ze wzrostu populacji i jej starzenia się[^1].

Problem ten narasta szczególnie w grupach o wysokim indeksie socjo-demograficznym (SDI) oraz wśród kobiet. Prognozy oparte na modelach autoregresyjnych sugerują dalszy wzrost obciążenia tą jednostką chorobową w perspektywie do 2035 roku[^2].

Wieloczynnikowa etiologia i patofizjologia bólu pleców

Ból pleców nie jest jednorodną jednostką chorobową, lecz syndromem o złożonej etiologii, obejmującej czynniki biomechaniczne, metaboliczne i psychospołeczne.

Biomechanika i czynniki ergonomiczne

W środowisku pracy biurowej, nieprawidłowa ergonomia stanowi kluczowy czynnik ryzyka rozwoju zaburzeń mięśniowo-szkieletowych (WMSDs). Badania przeprowadzone wśród pracowników biurowych wykazały, że aż 80,81% badanych zgłaszało objawy ze strony układu ruchu, przy czym najczęściej dotyczyły one szyi (58,6%) oraz dolnego odcinka pleców (52,5%)[^3].

Kluczowa korelacja: Zaobserwowano istotny związek między nieprawidłową wysokością siedziska a występowaniem dolegliwości bólowych (p < 0,01)[^3].
Ocena ryzyka: Analiza metodą ROSA (Rapid Office Strain Assessment) wykazała średni wynik 5,40 ± 1,27, co wskazuje na wysokie ryzyko ergonomiczne wymagające interwencji[^3].

Czynniki metaboliczne i lipidomika

Nowoczesne badania asocjacyjne całego genomu (GWAS) rzucają nowe światło na rolę metabolizmu lipidów w patogenezie degeneracji krążka międzykręgowego (IVDD). Wykazano związki przyczynowe między specyficznymi frakcjami lipidowymi a ryzykiem LBP i rwy kulszowej.

Ryzyko: Podwyższony poziom fosfatydylocholiny i trójglicerydów jest powiązany ze zwiększonym ryzykiem IVDD i rwy kulszowej[^4].
Ochrona: Sfingomielina wykazuje działanie ochronne w kontekście występowania bólu pleców (OR: 0,925–0,997, p < 0,05)[^4].

Ponadto wysoki wskaźnik masy ciała (BMI) został zidentyfikowany jako jeden z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka; badania wskazują, że wzrost BMI o 5% wiąże się ze zwiększeniem ryzyka wystąpienia LBP o 35%[^2].

Mechanizmy zapalne i degeneracyjne

Z perspektywy biologicznej, degeneracja krążka międzykręgowego wiąże się z kaskadą zmian zapalnych. Uszkodzenie pierścienia włóknistego prowadzi do proliferacji mechanoreceptorów i nocyceptorów nerwu zatokowo-kręgowego[^5]. W procesie tym kluczową rolę odgrywają biomarkery prozapalne, takie jak czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α) oraz interleukina 1 (IL-1), które są uwalniane w odpowiedzi na uszkodzenie tkanek i przyczyniają się do powstawania bólu nocyceptywnego oraz neuropatycznego[^5].

Fenotypowanie i klasyfikacja kliniczna

Współczesna diagnostyka odchodzi od prostego podziału anatomicznego na rzecz klasyfikacji opartej na patomechanizmie bólu oraz profilu pacjenta.

Ból nocyceptywny a neuropatyczny

Kluczowe jest rozróżnienie między bólem nocyceptywnym (wynikającym z uszkodzenia tkanek, np. więzadeł, stawów międzywyrostkowych) a neuropatycznym (wynikającym z uszkodzenia lub choroby układu somatosensorycznego). Tradycyjnie uważano, że ból neuropatyczny wynika z mechanicznej kompresji korzeni nerwowych, jednak obecne dowody wskazują na istotną rolę mediatorów zapalnych w jego genezie, nawet bez wyraźnego ucisku w badaniach obrazowych[^5].

Fenotypy bólowe

Analiza klas ukrytych (LCA) u starszych pacjentów z przewlekłym LBP pozwoliła na wyodrębnienie trzech odrębnych fenotypów klinicznych:

Klasa 1: Umiarkowane nasilenie bólu i umiarkowany wpływ na funkcjonowanie.
Klasa 2: Wysokie nasilenie bólu i duży wpływ na funkcjonowanie (powiązane z wysokim poziomem lęku i depresji).
Klasa 3: Niskie nasilenie bólu i niewielki wpływ na funkcjonowanie[^6].

Co istotne, pacjenci z klasy 3 charakteryzowali się najwyższą sprawnością fizyczną i najniższym poziomem lęku przed ruchem (kinezjofobii), co podkreśla znaczenie czynników psychospołecznych w percepcji bólu[^6].

Strategie terapeutyczne: Aktywność kontra bierność

Leczenie przewlekłego bólu pleców (cLBP) ewoluuje w kierunku modeli multimodalnych, jednak podstawą pozostaje fizjoterapia.

Przewaga fizjoterapii aktywnej

Sieciowa metaanaliza bayesowska obejmująca 29 badań z randomizacją (RCTs) dostarczyła dowodów poziomu I na wyższość aktywnej fizjoterapii nad metodami pasywnymi.

Wyniki: Pacjenci poddawani aktywnej terapii wykazywali tendencję do osiągania lepszych wyników w redukcji bólu oraz poprawie funkcjonalnej w porównaniu do grup pasywnych, choć heterogenność badań była znaczna[^7].
Wniosek: Terapia pasywna (np. masaże, zabiegi fizykalne) oraz łączenie metod pasywnych z aktywnymi przynosiły gorsze rezultaty niż samodzielna, ukierunkowana aktywność fizyczna[^7].

Problematyka adherencji (przestrzegania zaleceń)

Mimo dowodów na skuteczność ćwiczeń, wskaźnik braku adherencji do programów ćwiczeń domowych w grupie pacjentów z niespecyficznym LBP sięga nawet 70%[^8]. Systematyczny przegląd badań zidentyfikował kluczowe czynniki wpływające na przestrzeganie zaleceń:

Bariery: Depresja, kinezjofobia, brak motywacji, postrzegany brak postępów oraz ból podczas ćwiczeń.
Czynniki sprzyjające: Nadzór terapeuty, spersonalizowany instruktaż, edukacja w zakresie neurofizjologii bólu (PNE) oraz wykorzystanie nowoczesnych technologii (telerehabilitacja)[^8].

Diagnostyka obrazowa a obraz kliniczny

Istnieje wyraźna rozbieżność między zaleceniami opartymi na dowodach a praktyką kliniczną w zakresie diagnostyki obrazowej. Badania radiologiczne (MRI, CT) są kluczowe dla potwierdzenia diagnozy w przypadkach specyficznych (np. złamania, guzy, infekcje), jednak nie powinny być stosowane rutynowo w niespecyficznym LBP bez obecności tzw. "czerwonych flag"[^5].

Zjawisko braku korelacji między obrazem radiologicznym a objawami klinicznymi (np. obecność przepuklin u osób bezobjawowych) stanowi wyzwanie diagnostyczne. Nowoczesne techniki, takie jak ilościowy rezonans magnetyczny (T2* mapping), mogą w przyszłości umożliwić dokładniejszą ocenę biochemiczną degeneracji krążka, wyprzedzając zmiany morfologiczne[^5].

Podsumowanie i implikacje profilaktyczne

Ból dolnego odcinka kręgosłupa pozostaje narastającym problemem globalnym, napędzanym przez starzenie się społeczeństwa, wzrost wskaźników otyłości oraz siedzący tryb życia.
Skuteczne zarządzanie LBP wymaga:

Podejścia biopsychospołecznego: Uwzględnienia nie tylko uszkodzeń tkankowych, ale również czynników psychologicznych (stres, depresja) i metabolicznych.
Promocji aktywnej terapii: Przesunięcia akcentu z leczenia pasywnego na aktywne programy ćwiczeń, które wykazują najwyższą skuteczność.
Poprawy ergonomii: Wdrożenia interwencji ergonomicznych w miejscach pracy w celu redukcji obciążeń statycznych.
Personalizacji: Dostosowania strategii leczenia do fenotypu bólowego pacjenta oraz wspierania adherencji poprzez edukację i nadzór.

Dalsze badania nad lipidomiką oraz precyzyjnym fenotypowaniem mogą otworzyć drogę do nowych, celowanych terapii w przyszłości.

Bibliografia

Yang, N., Di, J., Wang, W. i Feng, H. (2025). Global burden of low back pain from 1990 to 2021: a comprehensive analysis of risk factors and trends using the Global Burden of Disease Study 2021. BMC Public Health, 25(1886).
Ye, J., Chen, J., Ding, H., Xia, Z., Wang, J. i Jia, Y. (2025). The global burden of low back pain attributable high body mass index over the period 1990–2021 and projections up to 2035. Frontiers in Nutrition, 12(1568015).
Mohammadian, M., Mollahoseini, S. i Naghibzadeh-Tahami, A. (2025). Musculoskeletal disorders among office workers: prevalence, ergonomic risk factors, and their interrelationships. Scientific Reports, 15(45425).
Pang, Z.-Y., Zhu, Y.-B., Hu, J.-X., Li, X.-X., Gao, Y.-J., Wang, Y.-Y., Zhou, Q. i Li, P. (2025). The impact of lipidome on intervertebral disk degeneration, low back pain, and sciatica: a Mendelian randomization study. Scientific Reports, 15(18045).
Sima, S. i Diwan, A. (2025). Contemporary clinical perspectives on chronic low back pain: The biology, mechanics, etc. underpinning clinical and radiological evaluation. JOR Spine, 8(e70021).
Hamilton, K.R., Lukkahatai, N., Chen, W., Wu, H., Kawi, J., Johnson, C.M., Christo, P.J. i Campbell, C.M. (2025). Pain Phenotyping Indicators in Older Adults with Chronic Low Back Pain: A Secondary Analysis of a Randomized Controlled Trial. Journal of Pain Research, 18, 4589–4598.
Baroncini, A., Maffulli, N., Manocchio, N., Bossa, M., Foti, C., Schäfer, L., Klimuch, A. i Migliorini, F. (2025). Active and passive physical therapy in patients with chronic low-back pain: a level I Bayesian network meta-analysis. Journal of Orthopaedics and Traumatology, 26(66).
Meuwissen, I., Vanderstraeten, R., Roussel, N.A., Meeus, M., Van Eetvelde, J.S., Meus, T., Timmermans, A.A.A. i Verbrugghe, J. (2025). Contributors to Adherence to Exercise Therapy in Non-Specific Chronic Low Back Pain: A Systematic Review of Qualitative and Quantitative Research. Journal of Clinical Medicine, 14(6251).